- Verwacht
- MORE Twickel
Jan Mankes
'Hollands meest verstilde schilder' – deze titel is al jarenlang onbetwist weggelegd voor kunstenaar Jan Mankes (1889-1920). In veel van zijn schilderijen en werken op papier speelt de natuur een hoofdrol. De kunstenaar geeft een dromerige, weemoedige en soms zelfs mystieke beleving van de werkelijkheid weer. In MORE Twickel zijn vanaf 12 september 2026 bijna 30 topstukken te zien in Jan Mankes | Het bovennatuurlijke in de natuur.
Doordringen tot de ziel
Museum MORE heeft een van de grootste en mooiste Mankes-collecties van Nederland. Met de opening van MORE Twickel kan het museum veel meer van die verzameling tonen – middenin de prachtige natuur in en rondom Landgoed Twickel, een omgeving die Mankes ongetwijfeld zou hebben geïnspireerd. Naast schilderijen uit eigen de eigen collectie zijn er ook bijzondere bruiklenen te zien.
De tentoonstelling is permanent en neemt je mee langs geliefde thema’s van Jan Mankes: zijn verstilde natuurwandelingen, zijn delicate dierstukken, tere stillevens en ontroerende portretten, waaronder die van zijn familieleden.
Jan Mankes gaf de wereld om zich heen weer, maar het was hem daarbij niet te doen om een objectieve registratie. Zijn schilderijen tonen een geestelijke interpretatie van zijn omgeving, een poging om tot de ‘ziel’ van zijn onderwerp door te dringen. Een collega-kunstenaar zag in zijn werk een ‘teer en zuiver voelen’. Zelf zei Mankes: "Kunst is uiting geven aan geestelijk leven. Aangezien het zuiver geestelijke, het ontembare niet te noemen is, neemt men stoffelijke dingen te baat als middel."
Kathedraal van boomtoppen
Mankes haalde veel inspiratie uit wandelingen in de natuur, rond zijn geboorteplaats Meppel en zijn latere woonplaatsen De Knipe (Friesland), Delft, Den Haag (Zuid-Holland) en Eerbeek (Gelderland). Op die wandelingen – door ‘schemerlanden en manedreven’ – vond hij veel van zijn motieven en deed hij inspiratie op.
Bomenrij uit 1915 is een van de meest geliefde kunstwerken uit de collectie van Museum MORE. Daarop is een avondwandeling rond Mankes’ ouderlijk huis in de Knipe afgebeeld. De karakteristieke, door de kunstenaar aangezette boomtoppen van de bomenrij – dun, ijl, hoog als een kathedraal - komen in meerdere schilderijen terug, waaronder ook op Avondschemering (Woudsterweg) en Maannacht bij Woudsterweg. Op Bomenrij zijn twee mensfiguurtjes te zien, wandelend langs de Woudsterweg in Heerenveen: Jan en zijn toekomstige vrouw Anne Zernike. Hun relatie was in 1915 net begonnen.
Dierportretten
Stillevens maken een groot onderdeel uit van Mankes’ oeuvre. Eenvoudig en doeltreffend gaf hij flora als lelies, judaspenning of chrysanten weer in aardenwerken potjes of doorschijnende glazen. Geregeld zijn – naast levende dieren – op de stillevens ook dode dieren of schedels en skeletten te zien. Die beestjes, of het stoffelijk overschot ervan, vond de kunstenaar vaak rondom het huis of tijdens wandelingen, maar kreeg hij ook geregeld per post opgestuurd door zijn mecenas Aloysius Pauwels. Deze sigarenfabrikant ontmoette Mankes via zijn kunsthandelaar in Den Haag, waarna hij hem tot aan zijn dood steunde met advies, schildersmaterialen, onderwerpen om te schilderen en aanbevelingen bij andere kunstliefhebbers.
Anne Zernike
Naast landschappen en dierstukken maakte Jan Mankes ook de nodige (zelf)portretten. Van Jacob Soet bijvoorbeeld, een jongetje dat dichtbij zijn woonplaats de Knipe woonde en meerdere sessies voor hem poseerde. Ook Mankes’ vader Beint is met zijn karakteristieke hoekige kaak en scherpe neus op meerdere schilderijen te zien. Het vaakst portretteerde de kunstenaar zijn vrouw, Anne Zernike, de eerste vrouwelijke predikant van Nederland. De twee ontmoetten elkaar bij Zernike’s kerkdiensten in Bovenknijpe. Het idealistische stel wisselde kennis en denkbeelden uit: beiden waren overtuigd vegetariër, pacifist en doopsgezind en waren geïnteresseerd in het christen-socialisme, middeleeuwse mystiek, poëzie en literatuur.
Jan Mankes overleed op 23 april 1920, nog geen 30 jaar oud, aan tuberculose. Dat zijn werk nooit in de vergetelheid raakte, is grotendeels te danken aan zijn vrouw Anne Zernike, die zich onvermoeibaar inzette voor erkenning van zijn kunst. Meer dan een eeuw later ademen zijn schilderijen nog altijd diezelfde bijna bovennatuurlijke rust.
